Subverzivnost romana „Derviš i smrt“, „Tvrđava“ i „Krug“

Sažetak

Subverzivnost Selimovićevih romana ogleda se u kritici, ironizaciji i demistifikaciji neprikosnovenih autoriteta i centara moći (s naglaskom na vlast), te svih ideoloških i kanonskih sistema, njihovih promotora i zaštitnika. Cilj je razbiti iluziju o neupitnosti i nepogrešivosti svih okoštalih sistema, preispitati svaku dogmu i ideologiju i svako ukalupljeno mišljenje koje stoji na putu humaniteta i potpune slobode čovjekova mišljenja.

Elementi demistifikacije i ironizacije najsnažniji su u Krugu s obzirom na njihovu provokativnost, direktnost i aktuelnost. U Krugu je postavljena jasna paralela između religije i Partije što, osim ironije, predstavlja i početak razaranja neprikosnovenih, svetih pojmova, poput Partije i ideologije. Naime, subverzivne snage, predstavljene likovima Vladimirovog ujaka i Čizmića, naglašavaju jednoumlje i dogmatsku osnovu Partije, čime ona postaje samo modificirana religija. Roman Krug, posebno s aspekta njegove subverzivnosti, kreira paraobličan odnos prema modernim vremenima – vremenu komunističke Jugoslavije (takav roman Selimović je i najavio rekavši da će napisati roman o “ovom vremenu”). Naravno, Krug nije samo priča o tom vremenu – kao i druga dva romana, on otkriva univerzalna značenja i obrasce ponašanja, djelovanja i vladanja.

Romani Tvrđava i Derviš i smrt specifični su po polarizaciji mioni, što je izuzetno značajan sociolingvistički element u okviru subverzivnosti. Upotrebom zamjenice u 3. licu množine potčinjene grupe etiketiraju one dominantne – u cilju izražavanja diferencijacije, otpora i negativnog oslikavanja kako bi se pojačala agresija prema suprotnoj, elitističkoj grupi.

Prikazivanje zloupotrebe (manipulacije) i profanizacije pozitivnih ideja, događaja i ličnosti također pripada subverzivnim elementima Selimovićevih romana (u Krugu se, npr, manipulira poginulim partizanima – organiziraju se svečanosti u “njihovu slavu” kako bi se promovirala Partija i njeni čelnici, nekad uzorni revolucionari – Pudar, Ninin otac – sada gaze po čistim idejama revolucije za koju su se borili).

Kritika sistema vladavine manifestira se i problematiziranjem otuđene vlasti, tj. velikom jazu, distanci i netrpeljivosti vladajućih struktura prema svojim podanicima, te potenciranjem nepostojanja građanskih prava (država nastoji kontrolirati i intimni život – maskiranje religioznih slava Ninih roditelja, Vladimirov ujak tek na samrti može iskazati svoju religioznost). Kompromitacija Partije i njenih čelnika jasno je prikazana pripovijedanjem o velikoj socijalnoj nejednakosti, privilegijama partijskih članova i njihove djece, progonu svih koji ukažu na negativnosti vladajuće elite, te moralnom sunovratu ideologa Partije. Paralelu moralnoj izopačenosti čuvara ideologije iz Kruga nalazimo u Dervišu – kadija Ajni-efendija usmrtio je nevinog čovjeka kako bi očuvao svoj položaj. U Tvrđavi su negativno prikazani nosioci vlasti – valija, kadija, kadijin pisar, narodni prvaci. Negativno oslikavanje glavnih stubova vlasti, dakle, ideologa i čelnika pravnog sistema, simbolizira potpunu moralnu deformiranost društvenopolitičkog sistema.

Jedno od univerzalnih obilježja svih struktura dominacije je i njihovo samorazaranje. Dakle, nalazimo pripadnike elite – u Krugu generala Petrovića i Ninu (kćer visokog partijskog dužnosnika), a u Tvrđavi hafiza Abdulaha Delaliju, koji jasno govore o negativnim elementima prisutnim u sistemu vlasti.

Ideološka priprema, kao element homogenizacije društvenih grupa u cilju rušenja vlasti, glavni je preduvjet za otpočinjanje značajnih društvenih promjena. Ideološke iskaze u funkciji pobune nalazimo u Nurudinovim nastupima kad se poziva na Kur’an kako bi svoje istomišljenike mobilizirao i podstakao na djelovanje, te u Ramizovim nastupima, u kojima govori protiv same ideje vlasti i poziva na pobunu. Pobuna je krajnji vid subverzivnog djelovanja.